Aurora Borealis (Kutup Işıkları)

Kutup Işıkları (Kuzey Işıkları veya Aurora Borealis)

Kutup Işıkları Denen Şey Nedir?

Güneş’ten gelen yüklü parçacıklar (Güneş rüzgarları) ile Dünya’nın küresel manyetik alanının etkileşimi sonucu kutuplarda meydana gelen ışımalara, kutup ışıkları (kuzey ışıkları) veyahut (latince) aurora borealis diyoruz. Bilimin ve teknolojinin henüz doruk noktalara ulaşmadığı Orta Çağ Avrupasında bu ışımalar, bilimle açıklanamadığından ötürü mitolojiye danışılmış ve tanrı tarafından verilen işaretler olarak yorumlanmıştır. Bazı halklar ise bu oluşuma “Ruhların Dansı” adını vermiştir.

Diğer gezegenlerde de sıklıkla gözlenen bu oluşumlar, genellikle yüksek enlemlerde meydana gelmektedir. Güneş aktivitelerine göre (manyetik fırtınaların şiddetiyle orantılı olarak) enlemlerde artış veya azalma görülür ve nadiren kutup dairelerinden aşağı enlemlerde de görülür fakat en iyi gözlem için kutup dairesi içinde yer alan bir ülkede gözlem yapmanız gerekmektedir. (İzlanda, Kanada, Finlandiya, Norveç, Alaska, Grönland vb). Güneydeki oluşumlara aurora australis, kuzeyde oluşanlara ise aurora borealis adı verilmiştir.

Peki Nasıl Oluşur

İyonosfer tabakasında elektron kazanarak iyonize olan azot atomlarının ve yüksek enerjili seviyesindeki oksijen ve azot atomlarının temel enerji seviyesine dönmesi sonucu foton salınımı meydana gelmesiyle oluşur. Oksijen emisyonlarında (ışımalarında) yeşil veya koyu kırmızımsı bir renk gökyüzünde belirir. Nitrojen emisyonlarında ise genellikle saf mavi ve kırmızı renkler oluşur. Gökyüzünde genellikle yeşil, kısmen pembe tonu (yeşil kırmızı karışımı) ve nadiren de saf kırmızı ve saf mavi renkler görülmektedir. Yükseklik açısından en yüksekte olan kırmızımsı tonlarken yeryüzüne doğru yeşilimsi tonlar ağır basar. Sıralama tesadüfi değildir, yeşil ışık bir saniyeden kısa bir sürede yayılırken kırmızı tonundaki ışığın yayılması 1 dakikadan uzundur. Yere yaklaştıkça çarpışmalar çok sıklaştığı için kırmızı ışığın oluşumu imkansızlaşır ve yeşil ton hakim olur.

Tromso (Norveç) üzerinde kutup ışıkları.

Tromso (Norveç) üzerinde kutup ışıkları.

Güneş ışınları manyetik alanla tepkimeye girer ve bu tepkime sonucu kutup noktası çevresinde bu ışımalar meydana gelir. Sürekli hareket halinde olan bu ışımalar genellikle bakış açısı yüzünden gözlemciye bir taç gibi görünür. İlk defa Eski Yunan kaşif Pytheas gündeme getirmiştir. İlk defa 18 yy’ın sonlarına doğru üzerinde araştırmalar yapılmıştır. Celcius 1740’lı yıllarda, ne zaman bu ışımalar gerçekleşse manyetik akımın oluştuğunu belirtmiştir. 1859 yılında yaşanan büyük fırtına olayıyla gerçekleşen auroralarsa gökyüzünde o kadar parlak bir hal almıştır ki İngiletere ve diğer devletlerde haber konusu olmuştur. New York Times’ın o dönemde yaptığı haberde “O kadar parlak ki saat 01’de normal bir yazı bile bu ışık sayesinde okunabilir.” ifadesi belirtilere auroraların şiddetine dikkat çekilmiştir. O yılda yaşanan auroralar hakkında yapılan araştırmalar “Amerikan Bilim Dergisi”nde yayımlanmıştır. Hermann Fritz ise bu ışımaların genellikle aurorasal bölgede gerçekleştiğini tespit etti. Aurorasal bölge ise Dünya’nın manyetik kutbunun etrafında yaklaşık olarak 2500 kilometre çapındaki bölgeye verilen isimdir


Peki Diğer Gezegenlerde Durum Nedir?

Sistemimizdeki gaz devleri olarak adlandırılan Jupiter, Neptün, Uranüs ve Satürn’de Dünya’nın sahip olduğu manyetik alandan çok daha güçlü bir manyetik alan mevcuttur. Bu gezegenlerde yaşanan bu ışımalar ilk olarak Hubble Uzay Teleskobu tarafından gözlemlenmiştir. Hatta Jupiter’in manyetik plazma patlaması sonucu  Galileo Uyduları olarak adlandırılan 4 uydusunda da (Ganymede, Castillo, Io, Europa) bu ışımalar gözlemlenmiştir. Karasal gezegenler olan Venüs ve Mars’ta da bu auroralar gözlemlenmiştir. ve Venüs’te bu ışımaların bazen gezegenin tüm yüzeyini kapsadığı saptanmıştır. Mars’ta ise kısmen zayıf olan manyetik alanda ışımaların şiddetlendiği yerlerde manyetik alanın yoğun olduğu 2004 yılında yapılan ilk gözlemle saptanmıştır. Merkür gezegeninde ise auroraların yaşandığına dair herhangi bir iz yoktur.

Bu slayt gösterisi için JavaScript gerekir.

Yorumlar

Yorum

Cepheus

Gokbilimi.Net'in kurucusu, yöneticisi ve tasarımcısı.. Astronomiyi yaşam tarzı olarak gören ve daima araştıran, araştırmakla da yetinmeyip sorgulayan ve şüphe duyan birisi. Bilimin aydınlattığı yolda durmadan ilerlerken başkalarını da bu yola sokmaya çalışan bir yıldız tozu..