İkili Yıldız Sistemleri ve Gözlemleri


Gece zamanı gökyüzünde görmüş olduğunuz yıldız sistemleri tek bir nokta gibi görünmektedir.Fakat bu yıldız sistemlerine daha yakından bakarsanız sistemde birden fazla yıldız olduğunu keşfedebilirsiniz. Astronomide böyle sistemlere eğer iki tane yıldızdan oluşuyorsa İkili yıldız sistemi, ikiden fazla yıldızdan oluşuyorsa Çoklu yıldız sistemi denmektedir. Fakat biz bu yazımızda çoklu yıldız sistemleri ile değil ikili yıldız sistemleri ile ilgileneceğiz.

İkili yıldız sistemi üstte de belirttiğimiz üzere iki yıldızın ortak kütle merkezi etrafındaki bir yörüngede dolanan yıldız sistemlerine denmektedir. Yani aynı Dünya ile Ay gibi bir sistem içerisindedirler fakat burada söz konusu olan gezegen ve uydu ilişkisi değil yıldızlardır. Çoğu ikili yıldız sisteminde yıldızlardan biri diğerine göre daha parlaktır ve parlak olan yıldız referans olarak seçilerek birincil yıldız olarak adlandırılır. Sönük olan ise sisteminde ikincil yıldız ünvanına sahiptir.

Sirius yıldız sisteminde Sirius-A ve Sirius-B yıldızları

Sirius yıldız sisteminde Sirius-A ve Sirius-B yıldızları




Peki bu yıldız sistemlerindeki ikili yıldızları nasıl keşfediyoruz ?

Aslında ikili yıldız sistemlerini hem görsel olarak hemde yıldızların yapmış olduğu hareketler sonucunda 4 yol ile kolaylıkla keşfedebiliyoruz. Bunlar;

a)Görsel İkili Yıldız Sistemleri
b)Astrometrik İkili Yıldız Sistemleri
c)Tayfsal İkili Yıldız Sistemleri
d)Örten İkili Yıldız Sistemleri’dir.

a) Görsel İkili Yıldız Sistemleri

Adından da anlaşılacağı üzere çıplak gözle tek bir yıldız olarak görünürken teleskop ile bakıldığında görsel olarak ikili yıldız sistemi olduğunu keşfettiğimiz yıldız sistemleridir. Bunun nedeni yıldızların açısal uzaklığının ayırt edilebilecek kadar uzak bulunmasından dolayıdır.

b) Astrometrik İkili Yıldız Sistemleri

Bu yıldız sisteminde sadece tek bir yıldız görülür ve görülen yıldızın yaptığı salınım hareketleri görülemeyen yıldızın var olduğunu göstermektedir. Karşılıklı kütle-çekimsel etkiden ötürü birbirleri etrafında dolanırken çizdikleri yörünge hareketi salınım yapıyor gibi görünmelerine sebep olur. Bu salınım hareketinin incelenmesi ile öncesinde de dediğimiz gibi gözükmeyen yıldızın varlığı anlaşılmış olur.

Bazı ikili yıldız sistemlerinde yıldızın spektrumuna bakılır

Bazı ikili yıldız sistemlerinde yıldızın spektrumuna (tayf) bakılır

c) Tayfsal İkili Yıldız Sistemleri

Bu sistemlerde ise görsel işlevlik söz konusu değildir. Yani teleskop ile baktığınızda sönük yıldızın varlığından haberdar olamazsınız. Böyle bir durumda yıldız sisteminin dalga boylarını inceleriz. Yıldız’ın spektrum (tayf) çizgisini aldığımızda spektrumdaki soğurma çizgileri zamana göre kayma hareketi gösterir. Bu kaymanın sebebi ise yörüngesi etrafında dolanan yıldızın bize zaman içerisinde yaklaşıp uzaklaşmasından dolayıdır. Buna Astronomide Doppler Etkisi veya kayması denmektedir. Spektrumda soğurma çizgileri maviye kayıyor ise ikincil yıldızın yakınlaştığını, kırmızıya kayıyor ise uzaklaşıyor olduğunu gösterir.

d) Örten İkili Yıldız Sistemleri

Bazı ikili yıldız sistemlerinde ise yıldızların yörünge düzlemleri gözlemcinin bakış açısına tam olarak yada tama yakın bir açıyla çakışır. Böyle bir durumda yıldızlar sırasıyla birbirlerinin önünden geçerek birbirlerini örter ve birbirlerinin ışığını bir miktar engeller. Örtülme sırasında yıldızlar birbirlerinin ışık parlaklıklarını engellediklerinde dolayı yıldızların toplam parlaklıklarında azalış olur. Bu gözlem sonucunda açığa çıkan ikili yıldız sistemlerine ise örten çift yıldız sistemleri denmektedir.

Kısacası eğer gece zamanı gökyüzündeki yıldızlara bakarsanız bu sistemlerin ikili veya çoklu yıldız sistemleri olabileceği düşüncesinde olmanız gerekmektedir 🙂

Gözlerinizi Uzay’dan ayırmayın, herkese iyi günler.

Yorumlar

Yorum

8 yaşında köyünde gezinirken Samanyolu'nun şerit halini görerek Astronomi ve bilime merak salmış olan amatör astronomi meraklısı.