Kadir Ölçeği

night-trees-stars

“Kadir” kelimesi hepimize bir şeyler çağrıştırır. Ancak bu kelimeyi duyan astronomların aklına ilk gelen şey, yıldızlara ait parlaklıklardır. Zira bu parlaklıkların sınıflandırılması, kadir ölçeğine göre yapılır. Gelin bir göz atalım bu ölçeğin ne olduğuna;
Hipparchus, Milâttan önce 190 – 120 yılları arasında yaşamış, Eski Yunanlı gökbilimci, matematikçi ve coğrafyacıdır. Matematik konusunda da çok önemli çalışmaları olan Hipparchus’un astronomiye yaptığı katkıların başında kadir sistemi gelir. Buna göre, en parlak görünen yıldızlar 1. kadirden yıldızlardır. Çıplak gözle en sönük görünenleri ise 6. kadir olarak tanımlamıştır. Milâttan sonra 90-168 yılları arasında yaşamış olan Batlamyus, Hipparchus’un aynı kadir sınıfı olarak gruplandırdığı yıldızların hepsinin aynı parlaklıkta olmadığını görmüştür. Yani mesela 2. kadirden iki yıldızın biri, gözümüze diğerinden daha parlak görünebilmektedir. Bunun üzerine Batlamyus bu sistemi biraz daha ileriye götürerek, her kadir arasını 3 parçaya bölmüştür. Böylece biraz daha sağlıklı bir sistem ortaya çıkmış olsa da, daha sonra kadirlerin arası ondalık olarak bölünmeye başlanmıştır. Bu şekildeki ilk ayrım, Argelander ile Schönfeld tarafından hazırlanan BD (Bonner Durchmusterung) kataloğunda kullanılmıştır.
1827’de Herschel, yaptığı gözlemler ve karşılaştırmalar ile, 1. kadirden bir yıldızın, 6. kadirden bir yıldıza göre 100 kat fazla ışık gönderdiği sonucuna vardı.
Pogson ise 1854’teki çalışmalarıyla biraz daha detaylı bir sonuca vardı; her kadir, kendinden sonra gelen kadirden yaklaşık olarak 2.5 kat daha parlaktır. Buradan çıkarılan sonuç, kadir ölçeğine göre yıldız parlaklıklarının logaritmik olarak arttığıdır. Bu sonuçlarla elde edilmiş olan Pogson Formülü, yıldızların görünür parlaklıklarını ya da görünür parlaklıklarından yararlanarak dolaylı olarak farklı verileri hesaplamak için kullanılan, son derece yararlı bir eşitliktir.
Yıldızlara ilişkin parlaklıktan bahsederken iki çeşit parlaklık söz konusudur; görünür parlaklık ve mutlak parlaklık. Görünür parlaklık, adı üstünde, yıldızın bulunduğu yerdeyken görebildiğimiz parlaklığı iken; mutlak parlaklık, yıldızın 10 parsek (32.6 ışık yılı) uzaklığa yerleştirildiğinde görülecek parlaklığıdır. Bu ikisini birbirine karıştırmamak gerekir, zira çok farklı değerlerdir. Örneğin Güneş’in görünür parlaklığı -26.7 iken, mutlak parlaklığı -4.8 gibi bir değerdir. Unutmadan ekleyelim; sayının önünde eksi olması sizi yanıltmasın, çünkü bir yıldızın parlaklığı, negatif değerin önündeki sayı ne kadar büyükse, o kadar fazladır. Yani -2 kadirlik bir yıldız +2 kadirlik bir yıldızdan çok daha parlaktır. Gökyüzünün Güneş’ten sonra en parlak yıldızı Sirius -1.5 kadirden bir yıldızdır. Çıplak gözle en fazla +6 kadire kadar olan yıldızlar görülebilir. Bundan sonrası için optik aygıtlara ihtiyaç duyulur.

 

Pogson Formülü

Meşhur Pogson Formülü ile yazımızı bitirelim. m birinci yıldızın, n ikinci yıldızın, görünür parlaklığı; Fm birinci yıldızın, Fn ikinci yıldızın ışınım akısını temsil etmektedir. (Burada ikinci yıldızdan kasıt, görünür parlaklığı bilinen ve diğerininkini hesaplayabilmek için referans aldığımız yıldızdır.)

Untitled-1

Yorumlar

Yorum