Satürn

strn

Adını Yunan mitolojisinde Zeus’un babası olan Kronos’un, Roma mitolojisindeki karşılığı olan Satürn’den alan gezegenimiz, eski dilde Sekendiz ve Zühal isimleriyle de anılırmış.
Efsaneye göre Uranüs ve Gaia’nın oğludur Kronos. Babası Uranüs’e attığı bir kazık yüzünden kendi çocuklarının da kendisine aynı şeyi yapacağından korkan Kronos, öz evlatlarını yer. Konumuz bu olmadığından ‘kazığın’ ayrıntılarına girmiyoruz ( : Çocukları korkutmak amacıyla “Uslu durmazsan Satürn seni yer” diyebilirsiniz.

Rubens_saturn

Kronos kendi çocuğunu afiyetle yerken…

Güneş’e yakınlık sıralamasına göre 6. sıradaki Satürn, karakteristik özelliği olan halkalarıyla hepimizin dikkatini çekmeyi başarmış bir gezegen. Ancak hemen belirtelim, halka yapısına sahip tek gezegen değil. Jüpiter, Uranüs ve Neptün de halkalara sahip, ancak bu halkalar daha karanlık ve ince olduklarından, pek meşhur olamadılar. Halka konusundaki yazımıza ayrıca göz atmak isterseniz sizi şöyle alalım 😉

Çıplak gözle görülebilen gezegenimiz, son derece düşük yoğunluğu yüzünden “suya atsan batmaz” tanımıyla da bilinir. Güneş’e ortalama uzaklığı 9.6 AB’dir (*). Ekseni etrafındaki 1 tam turu (ekvatorda) 10 saat 13 dakika 59 saniyedir. Kütlesi, 95.16 Yer kütlesine eşittir. Genel yapısı Jüpiter’e benzeyen Satürn’ün de hidrojen ve helyumca zengin bir atmosferi vardır. Yapılan modellemelere göre, gezegenin kütlesinin %10’unun, merkezdeki kayalık çekirdekte toplandığı düşünülmektedir. Bu çekirdek üzerinde sıvılaşmış buz katmanı içeren bir dış çekirdek, dış çekirdek üzerinde de sıvı helyum ve sıvı metalik hidrojen içeren manto katmanı bulunur. Manto da en dışta helyum ve hidrojen içeren katmanla sarılıdır.
Manyetik alan bulundurmakla beraber, bu alan Jüpiter’dekine göre daha zayıftır, çünkü sıvı hidrojen katmanı yine Jüpiter’dekine göre daha incedir. En büyük uydusu Titan’dır ve bu uydu, Güneş Sistemi içerisinde dikkate değer bir atmosfere sahip olan tek uydudur. Bunun dışında 50’den fazla doğal uydusu vardır.

 

DETAYLAR

Bu tatlı görünümlü gezegen halkalarıyla meşhurdur, hepimizin bildiği üzere…Halkalarla ilgili ayrıntıları, yukarıda bahsi geçen linkte verdiğimiz için burada tekrarlamaya gerek görmedik. Onun dışındaki özelliklere hep beraber göz gezdirelim;
Yer’den çıplak gözle bakıldığında en iyi, karşı konum zamanlarında görünen gezegen, geniş yörüngesine ve Güneş’ten epeyce uzak olmasına rağmen oldukça parlak görünür. İyi bir gözlem objesidir yani. Büyük bir teleskop ve uygun hava koşullarıyla C halkasına kadar detaylı olarak görülebilir. Pandora ve Prometheus uyduları F halkasının, Mimas ise A halkasının şekillenmesinde etkili olan, başlıca çoban uydularıdır. Pan uydusu ise Encke Boşluğu’nun oluşmasında etkilidir.


Atmosfer yapısı Jüpiter’inkine benzer demiştik. Bol miktarda hidrojen ve helyumun yanında, metan, amonyak ve su buharı da bulundurur. Jüpiter’de olduğu gibi 3 katmanlı bulut yapısına sahip olduğu düşünülmektedir; amonyak kristallerinden oluşan en üst katman, amonyum hidrosülfit kristallerinden oluşan orta katman ve su buzu kristallerinden oluşan alt katman. Atmosferde fırtına türü yapılara ender rastlanır. Jüpiter’dekinden farklı olan bu daha sakin yapının sebebi, Satürn’ün daha düşük kütleye ve yüzey çekimine sahip olmasıyla açıklanır. Satürn’ün bulutları atmosferin daha alt katmanlarındadır ve üstlerinde kalın sis tabakaları bulunur. Bu yüzden görüntü olarak da Jüpiter’deki çizgili görüntüden uzak ve daha tekdüze bir yapı sergiler. Buna rağmen rüzgârları, Jüpiter’e oranla çok daha hızlıdır ve ekvatorda, saatte 1800 km gibi değerlere ulaşabilir.
Saturn-Aurora-2Gezegenin yoğunluğu, bol miktarda hafif gaz bulundurması sebebiyle 687 kg/m3 ‘tür.Sistemimizdeki gezegenler içinde, dönme sebebiyle en fazla basıklaşmış gezegendir. Ekvator çapı, kutup çapından %9.8 daha büyüktür. Manyetik merkeziyle kütle merkezi birbirine neredeyse çakışık durumdadır. Bunun anlamı, manyetik alanın üretildiği bölgenin, kütle merkezine yakın olmasıdır ve bu da bize, yukarıda bahsedilen iç yapı hakkında bilgi verir.
Satürn’ün halkalarındaki buzlu parçacıklar, yüklü parçacıkları soğurduğundan, gezegenin manyetosferi Jüpiter’deki kadar yüklü parçacık içermez. Manyetosfer, Dione ve Tethys uydularının yörüngelerini de içine alan ve Van Allen kuşaklarına benzeyen bir ışınım kuşağı oluşturur (Dione-Tethys Torus). Yüksek enerjili yüklü parçacıklar, gezegenin kutuplarına manyetik alan tarafından çekilir ve Yer’de olduğu gibi auroraların görülmesine yol açar.

 

Satürn, kızılöte bölgede beklenenden daha fazla ışınım yapar. Bunun nedeni gezegenin, Jüpiter’e oranla daha düşük olan kütlesine ve atmosferden ziyade iç katmanlarda bulunan helyumun, iç ısının artmasına olan katkısına bağlanır.
Jüpiter’den bahsederken, Ganymede uydusunun, Güneş Sistemindeki en büyük uydu olduğundan bahsetmiştik. Ondan sonra gelen 2. büyük uydu ise, Satürn’ün yavrusu Titan’dır. Uydunun çapı 5150 km’dir. Uydu belirgin bir atmosfere sahiptir. Yüzeyde atmosfer basıncının 1.5 atm civarında olduğu ölçülmüştür. Uydunun kütlesi Yer’in kütlesinden düşüktür, ancak basıncın, Yer’dekinden yüksek olmasının sebebi, atmosferinde yer alan gazların, Yer atmosferinde yer alan gazlardan kütlece 10 kat fazla olmasıdır.
Saturn-5-6-1212005 yılında Titan atmosferi içine bırakılan Huygens sondası, bilim insanlarına Titan’ın atmosfer yapısına ait önemli veriler ulaştırdı. Bunun dışında Satürn ve uydularına dair verilerimizin önemli bir kısmı Voyager ve Cassini gibi uzay araçlarından bize ulaştı. NASA, ilerleyen yıllar içinde, bu uyduya ait daha fazla detay öğrenmek adına NIAC (Innovative Advanced Concepts) merkezi tarafından finanse edilen bir projeyle, Titan’a bir çeşit denizaltı göndermeyi planlıyor. Böylece uydunun metan denizlerindeki sırların da ortaya çıkması bekleniyor.
Satürn’ün uyduları, Titan gibi gezegen boyutlu, Mimas ve Enceladus gibi orta boyutlu ve Phoebe gibi küçük boyutlu uydular olmak üzere 3 başlık altında toplanabilir. Küçük boyutlu uydulardan bazıları, asteroid kuşağından yakalanmıştır. Bazıları da çarpışmalardan geriye kalan artıklardır.

Sizleri bu güzel gezegene ait bir canlandırma resimle baş başa bırakarak bir başka yazıya doğru yola çıkıyoruz.

saturn-gezegeni-660x400

(*) 1 AB (Astronomi Birimi), yaklaşık 149,6 milyon km’dir.

Yorumlar

Yorum