Astronomik Terimler 1

Astronomik Terimler 1

Ocak 18, 2019 0 Yazar: Sinan ÖZBAŞ

Bu yazımızda günlük hayatta pek rastlanılmasa da, astronomi ile ilgili herhangi bir yazıda veya videoda karşılaşabileceğiniz ve Allah Allah, neyin nesidir bu? Yenilebilir mi? cinsinden sorulara maruz bırakacak “astronomik terimler”e, daha doğrusu astronomi biliminde kullanılan terimlere açıklık getirmek istiyoruz.

Öncelikle bir çoğumuzun bildiği, basit astronomik terimler hakkında kısaca bilgiler verelim. Olur da bu alanla yeni tanışan arkadaşlarımız varsa, merak ettiği astronomik terimler hakkında birçok bilgiyi burada bulabilir.

 

1) Gezegen: Belli gezegen olma şartlarına uyan gök cismine verilen isim. Kütle ve hacim olarak yıldızlardan küçük, asteoridlerden büyüktür. Isı ve ışık kaynağı değildir, yıldızlardan yansıyan ısı ve ışıkla parlaklık kazanır. Üzerinde bildiğimiz türde yaşam barındırması yıldızına olan yakınlığına ve atmosferine bağlıdır. Güneş Sisteminde 8 adet gezegen vardır.

Astronomik terimler: Gezegen

 

2) Ötegezegen: Güneş Sistemi dışında yer alan gezegenlere verilen isim. Günümüzde, resmen keşfedilen ve gözlemi yapılan binlerce ötegezegen bulunmaktadır. Henüz hiçbirinde yaşamın varlığı kesin olarak bilinmese de içlerinden bazılar Dünya benzeridir ve yaşam olma olasılığı oldukça yüksektir. Ötegezegenler hakkında daha ayrıntılı bilgi için bu bağlantıya tıklayın. 

Astronomik Terimler Ötegezegen

 

3) Yıldız: İyonize olmuş gazlardan oluşan (Hidrojen, helyum v.b), sıcaklıkları ve büyüklükleri bakımından gezegenlerden kat kat fazla olan gök cisimleridir. Isı ve ışık kaynağıdır. Güneş de bir yıldızdır ve Dünya’nın en temel yaşam kaynağıdır. O olmasa biz bir hiçiz. 8 Güneş kütlesinden daha küçük olan yıldızlar süpernova olamaz ve doğal olarak kara delik adayı da değillerdir. Evrendeki sayısı üzerine en sık kullanılan tabir Dünya üzerindeki kum tanesinden daha fazla olduğudur. Bu değer sayısal olarak yaklaşık 10 üzeri 88’tir.

Astronomik Terimler Yıldız

 

4) Uydu: Kendilerinden daha büyük olan gök cisimlerinin etrafında belli bir yörüngede dolanan gök cisimleridir. Ay bir uydudur ve Dünya’nın etrafında dönmektedir. Fakat bu tanım yanlış anlaşılmalara da yol açmaktadır. Yalnızca Ay, Dünya etrafında dönmez. Ortak bir yörünge etrafında, birbirleri etrafında dönerler. Fakat bu yörünge, Dünya’ya -kütlesinden dolayı- daha yakındır.

Astronomik Terimler Uydu

 

5) Asteroit: Ufak gezegen olarak da adlandırılan, Güneş Sistemimizde Mars ve Jupiter arasında epeyce bulunan gök cisimleridir. Kendi başlarınadırlar ve bazılarının uydusu da mevcuttur. Geneli küresel bir yapıya sahip değildir. Gezegen olma kriterlerine uymazlar.

6) Meteor: Gök taşı da denmektedir ve Dünya’nın sınırlarını işgal eden ufak tefek gök cisimleridir. Her yıl belli tarihlerde meteor yağmurları gerçekleşir ve en bilinenleri Perseid ve İkizler Meteor Yağmurudur. Astronomik terimler ile ilgili ek bilgi için göz atınız.

Meteor

7) Evren: Kainat, kozmos da denir. Uzay boşluğunda yer alan bütün maddelerin bulunduğu devasa alan. Big Bang ile başladığı düşünülmekte ve  yaşının tahmini olarak 13.8 milyar ışık yılı olduğu kabul edilmektedir. Çapı tahmini olarak 93 milyar ışık yılıdır. Büyük oranda kara madde ve karanlık enerjiden oluştuğu tahmin edilmektedir. Gözlemlenebilir ve gözlemlenemeyen evren olmak üzere iki ayrı kola ayrılabilir.

Evrenler

8) Gök ada: Galaksi de denilmektedir. İçerisinde milyarlarca yıldızı, gaz ve toz bulutunu barındırır ve yıldızlar çekim kuvvetiyle bir arada durmaktadır. Belli başlı galaksi tipleri de mevcuttur. Birçok gök adanın ortasında devasa kara delikler bulunmaktadır ve onlardan bir tanesi de bizim gök adamız, yani Samanyolu’nun merkezinde yer almaktadır. Nasıl oluştuklarına dair kesin bulgular maalesef mevcut değil. 2 temel varsayım mevcuttur. Evrenin karanlık çağlar döneminde ya küçük yıldız toplulukları birleşerek gök adaları oluşturdular ya da öngalaksiler dediğimiz, galaksilerden daha büyük oluşumlar çökerek bildiğimiz galaksileri meydana getirdiler. Astronomik terimler ile ilgili ek bilgi için göz atınız.

Gök ada veya galaksi

9) Kara delik: Evrenin hapishaneleri olarak adlandırsak yanlış olmaz herhalde. Çekim alanı her türlü maddenin kendisinden kaçamayacağı kadar güçlü olduğu varsayılır. Öyle bir güç düşünün ki ışık bile bundan kaçamasın. Bu yüzden gözle görülmezler ancak bir gök cismine bıraktıkları etki, yarattıkları kütleçekimsel dalgalanmalar kendilerini belli ettirir. İçinde ne olduğu, nereye açıldığı veya girip sağ çıkıp çıkamayacağımız büyük merak konusudur. Ek bilgi için göz atınız.

Kara delik

10) Nebula: Bulutsu da denir. Evrenin en renkli yerleri olduğunu söylersek doğru olur herhalde. Bir yıldızın çekirdeğindeki gazı hızlı ve kabaca püskürmesiyle veya patlamasıyla oluşan bu gaz ve toz bulutu, çok sıcak bir yıldızın kendine mukayyet olamamasından ya da ömrünün sonuna gelmesinden kaynaklanır. Ayrıca bu alana doğumhane de demekte fayda var çünkü çekim kuvvetiyle birbirine yaklaşan gaz bulutu, yeni yıldızların doğmasına vesile olabilir. Gaz bulutunun sıcaklığı ise yaklaşık 15.000 derececik… İnsanlar tarafından çoğu zaman nesnelere veya hayvanlara da benzetilmiştir.

11) Kadir: Efendim bir de kadir diye bir astronomik terim var ki bir cismin parlaklığından söz edilirken sıkça kullanılan bir terimdir. Kadir, gök cisminin parlaklığı ifade eder ve kimse yanılmasın, eksiden artıya doğru azalır. Yani atıyorum -5 kadir seviyesine sahip bir gök cismi, 5 kadir seviyesine sahip bir gök cisminden daha parlak görünür. Tabi derece verirken -görünür kadirde- Dünya baz alınır ve en yüksek kadir derecesine sahip olan gök cismi bildiğiniz üzere Güneş’tir. Mutlak kadir ise bir cismin 10 parsek (yaklaşık 32 ışık yılı) uzaklıkta olduğu farz edilerek hesaplanan değerdir. Ek bilgi için göz atınız.

12) Işık Yılı: Işık yılı sanılanın aksine zamanı değil, mesafeyi ölçerken kullanılır. 1 ışık yılı (ışığın boşlukta kat ettiği hız= saniyede yaklaşık 300.000 km), ışığın bir yılda kat ettiği mesafedir ve aşağı yukarı 9 460 730 472 580 800 metre (kabaca 10 trilyon km) dir. Ki bazen mesafeleri anlatmaya ışık hızı bile yetmeyebilir 🙂

13) Işık Hızı: Evrende ulaşılabilecek en yüksek hız. Işık hızı boşlukta saniyede 300.000 kilometre hızla ilerler. Işık hızına ulaşan bir uzay aracında yer alıyor olsaydınız Dünya etrafında 7 turu yalnızca 1 saniye gibi kısa bir sürede kat ederdiniz. Güneş’e ulaşmanız ise 8.23 dakika alacaktır. 

14) AB veya Astronomik Birim: Güneş ile Dünya arasındaki mesafeyi temsil eder ve yaklaşık 149,6 milyon km (kabaca 150 milyon km) dir. Uzayda bildiğiniz üzere mesafeler aşırı yüksek sayılarla ifade edilebilir ancak Güneş sisteminde parsek ya da ışık yılı bu mesafeler için çok uzundur. Bu yüzden Güneş Sistemi gök cisimlerinin uzaklığından bahsederken bu birim kullanılır..

15) Parsek: Yaklaşık 3.26 ışık yılına denk gelir. Genellikle -ışık yılıyla büyük sayılar çıktığından- gök adalarının mesafelerini anlatırken kullanılır. Yıldızlar çok uzak olduklarından, yıldızların uzaklıkları daima çok küçüktür ve astronomlar onları dereceden daha çok yay saniyesi cinsinden ölçerler. Astronomlar bu uzaklığa 1 parsek diyorlar. Bir parsek yaklaşık olarak 3.3 ışık yılına eşittir. 1 parsek=206235 AB.

16) Süpernova: Bir yıldız, yaşamının son evresinde genellikle kütleçekimi iç basıncına yenik düştüğünde içine çökmeye başlar ve büyük bir patlama yaratır. Tam bir kaos ortamı oluşturur. Parlaklıkları ve yaydıkları enerji akıl almaz hale gelebilir (Güneş’ten milyonlarca kat parlak ve tüm ömrü boyunca yaydığı enerjiye denk olabilir). Aklınıza bizim Güneş’in de böyle patlayacağı geliyorsa yanılıyorsunuz. Güneş maksimum boyutuna ulaştıktan sonra beyaz cüce haline gelecek ve yaklaşık Dünya boyutlarında olacak. Ancak Güneş’ten asgari 8 kat daha fazla kütleye sahip yıldızlar bu aşamaya geçerek nötron yıldızı yahut kara delik olabilir.

Bu durumda 2 çeşit bulutsu oluşur. Supernova sonucu oluşan bulutsu ve gezegenimsi bulutsu. Gezegenimsi bulutsu simetriktir ve Güneş gibi yıldızlar bu bulutsuları oluşturur. Supernova sonucu oluşan bulutsular büyük bir patlamayla etrafa saçıldığı için asimetriktir ve Crab nebulası bu duruma örnek gösterilebilir.

Süpernova

17-) Solucan Deliği: Teorik olarak; uzay-zamanı büken, bu sayede evrenin bir ucundan diğerine mesafe kat ederek ulaşamayacağımız kadar uzun mesafeleri kısaltan yapıdır. Solucan deliğini kolay anlamak için şu örneği kullanırız: Bir sayfanın uzun iki ucunun birbirine mesafesi yaklaşık 15 cm’dir. Fakat sayfası katladığınız zaman iki uç üst üste gelir ve mesafe artık birkaç mm boyutuna düşmüştür. Solucan deliği de bükülen bir sayfa gibi evrende iki konum arası mesafeyi inanılmaz derecede kısaltır. Gözlemsel olarak kanıtlanmasa da teorik olarak varlığından söz edilebilir.

Meşhur Yıldızlararası filminde Cooper isimli karakter, Satürn yakınında açılan bir solucan deliği sonucu evrende bulunan başka bir galaksiye gitmiştir. Solucan deliği konusunu ele alan en iyi filmlerden biri olarak da izlemediyseniz tavsiye ederiz. 

Şimdilik basit düzeyde bu kadar eklemekte fayda var, zamanı geldikçe diğer astronomik terimler hakkında da bilgiler sunacağız.